Gerechtelijke incasso op een sociale manier, kan dat?

Gerechtelijke incasso wordt vaak geassocieerd met druk, beslaglegging en juridische procedures. Tegelijkertijd is het speelveld de afgelopen jaren veranderd. Wetgeving, toezicht en maatschappelijke ontwikkelingen leggen steeds meer nadruk op zorgvuldigheid, transparantie, proportionaliteit en een respectvolle omgang met mensen met betalingsproblemen.

De vraag is daarom relevant: kan gerechtelijke incasso op een sociale manier plaatsvinden? Het korte antwoord is: ja. Juridische mogelijkheden en een mensgerichte aanpak hoeven elkaar niet uit te sluiten.

Daarbij is het belangrijk onderscheid te maken tussen buitengerechtelijke incasso en het formele gerechtelijke traject. Wanneer een zaak de gerechtelijke fase bereikt, worden formele ambtshandelingen zoals het betekenen van een dagvaarding, het betekenen van een vonnis en beslaglegging uitgevoerd door een bevoegde gerechtsdeurwaarder. Een incassodienstverlener kan het buitengerechtelijke traject verzorgen en een dossier waar nodig overdragen of de overdracht begeleiden.

Wat is gerechtelijke incasso?

Van gerechtelijke incasso is sprake wanneer betaling van een openstaande vordering via een gerechtelijke procedure wordt gevorderd. Dat gebeurt doorgaans wanneer een buitengerechtelijk incassotraject niet tot een oplossing heeft geleid.

Een gerechtelijk traject kan in hoofdlijnen bestaan uit:

1. het uitbrengen en betekenen van een dagvaarding door een gerechtsdeurwaarder;
2. behandeling van de vordering door de rechter;
3. een rechterlijke uitspraak;
4. indien vrijwillige betaling uitblijft: tenuitvoerlegging van het vonnis door een gerechtsdeurwaarder.

De grosse van een vonnis kan een executoriale titel vormen op grond van artikel 430 Rv. Voordat tot executie kan worden overgegaan, moet de titel worden betekend aan degene tegen wie de tenuitvoerlegging zich richt.

De wettelijke kaders van incasso

Een zorgvuldige benadering van incasso begint bij correcte naleving van de toepasselijke wet- en regelgeving.

1. Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv)

Het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering bevat de belangrijkste regels voor civiele procedures, executie en beslag.

Daaronder vallen onder meer:

• de eisen aan een dagvaarding, waaronder artikel 111 Rv;
• executoriale titels en tenuitvoerlegging, waaronder artikel 430 Rv;
• regels over executoriaal beslag;
• de beslagvrije voet bij beslag op bepaalde periodieke inkomsten;
• het beslagvrij bedrag bij bankbeslag.

2. Buitengerechtelijke incassokosten

Voor buitengerechtelijke incassokosten zijn onder meer artikel 6:96 BW en het Besluit vergoeding voor buitengerechtelijke incassokosten van belang.

Bij een consument kunnen incassokosten niet zonder meer in rekening worden gebracht. Nadat de consument in verzuim is geraakt, moet deze eerst op de wettelijk voorgeschreven wijze de gelegenheid krijgen om alsnog zonder incassokosten te betalen. Dit gebeurt via de zogenoemde veertiendagenbrief van artikel 6:96 lid 6 BW. De termijn moet de consument daadwerkelijk minimaal veertien dagen geven na ontvangst van de aanmaning.

De maximale vergoeding voor buitengerechtelijke incassokosten is genormeerd in het Besluit vergoeding voor buitengerechtelijke incassokosten.

3. Wet kwaliteit incassodienstverlening (Wki)

Sinds 1 april 2024 geldt de Wet kwaliteit incassodienstverlening (Wki). De wet stelt onder meer eisen aan registratie, vakbekwaamheid, communicatie, dossierinrichting en de manier waarop buitengerechtelijke incassowerkzaamheden worden uitgevoerd.

Voor incassodienstverleners die onder de registratieplicht vallen, geldt dat zij geregistreerd moeten zijn in het Register incassodienstverlening. Gerechtsdeurwaarders en advocaten vallen vanwege hun eigen gereguleerde beroepskaders onder een uitzondering op deze registratieplicht.

Per 1 oktober 2026 treedt bovendien artikel 18 Wki in werking. Daarin worden civielrechtelijke gevolgen verbonden aan het verrichten van buitengerechtelijke incassowerkzaamheden zonder de vereiste registratie of met een geschorste registratie. Zo kunnen in bepaalde gevallen incassokosten niet verschuldigd zijn.

4. Beslagvrije voet en beslagvrij bedrag

Bij beslag op bepaalde periodieke inkomsten, zoals loon, uitkering of pensioen, moet rekening worden gehouden met de beslagvrije voet. Het doel daarvan is te voorkomen dat iemand door beslag onvoldoende middelen overhoudt voor noodzakelijke kosten van levensonderhoud.

De regels zijn sinds de invoering van de Wet vereenvoudiging beslagvrije voet sterk geautomatiseerd en gestandaardiseerd. De deurwaarder, of bij samenloop de coördinerende deurwaarder, stelt de beslagvrije voet vast aan de hand van de wettelijke regels en beschikbare brongegevens.

Bij beslag op een bankrekening geldt een andere regeling. Voor natuurlijke personen geldt onder voorwaarden een beslagvrij bedrag op grond van artikel 475a Rv. Dit moet worden onderscheiden van de beslagvrije voet bij periodieke inkomsten.

5. Toezicht op incasso en gerechtsdeurwaarders

Ook het toezicht is de afgelopen jaren versterkt.

De Inspectie Justitie en Veiligheid houdt toezicht op incassodienstverleners die onder de Wki vallen. De Inspectie treedt daarbij daadwerkelijk handhavend op bij overtredingen.

Gerechtsdeurwaarders staan onder toezicht van het Bureau Financieel Toezicht (BFT). Daarnaast zijn zij onderworpen aan tuchtrecht door de Kamer voor Gerechtsdeurwaarders. De Koninklijke Beroepsorganisatie van Gerechtsdeurwaarders (KBvG) heeft als beroepsorganisatie daarnaast een belangrijke rol op het gebied van beroeps- en kwaliteitsnormen.

Deze kaders vormen samen een belangrijke basis voor zorgvuldige en verantwoorde incasso.

Wat wordt verstaan onder sociale incasso?

Sociale incasso betekent niet dat vorderingen automatisch worden kwijtgescholden of dat een schuldeiser geen betaling meer mag verlangen.

Het gaat om een manier van incasseren waarbij onder meer aandacht bestaat voor:

• duidelijke en begrijpelijke communicatie;
• het voorkomen van onnodige kosten;
• haalbare betalingsafspraken;
• tijdige herkenning van problematische schulden;
• respectvolle behandeling van de schuldenaar;
• het voorkomen van maatregelen die de financiële situatie onnodig verder verslechteren.

Ook de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) sluit aan bij het belang van vroeg ingrijpen bij betalingsproblemen. Binnen de wettelijke vroegsignalering kunnen onder meer betalingsachterstanden bij huur, drinkwater, energie, warmte en zorgverzekering aanleiding zijn voor een signaal aan de gemeente, nadat aan de daarvoor geldende voorwaarden is voldaan.

Gerechtelijke incasso en een sociale benadering: tegenstelling of combinatie?

Gerechtelijke incasso en sociale incasso kunnen op het eerste gezicht tegengesteld lijken. Een gerechtelijke procedure is immers gericht op het juridisch afdwingen van een vordering, terwijl sociale incasso juist de nadruk legt op een werkbare oplossing.

Toch kunnen beide uitgangspunten naast elkaar bestaan.

Proportionaliteit bij executiemaatregelen

Een schuldeiser die over een executoriale titel beschikt, heeft in beginsel het recht om deze ten uitvoer te leggen. Dat betekent echter niet dat iedere executiemaatregel onder alle omstandigheden passend is.

Artikel 3:13 BW bepaalt dat een bevoegdheid niet mag worden misbruikt. Bij de beoordeling daarvan kan onder meer de verhouding tussen het belang van de schuldeiser en de gevolgen voor de schuldenaar een rol spelen. Ook het beslag- en executierecht bevat specifieke regels om onnodige of zinloze kostenoploop te voorkomen.

Een zorgvuldige aanpak kan daarom betekenen dat wordt gekeken naar:

• de verwachte opbrengst van een maatregel;
• de kosten die de maatregel veroorzaakt;
• minder ingrijpende alternatieven;
• de financiële en persoonlijke omstandigheden voor zover deze relevant en bekend zijn;
• de mogelijkheid van een haalbare betalingsregeling.

Beslag en sociale incasso

Beslaglegging is een ingrijpend middel. Juist daarom bevat de wet verschillende waarborgen.

Loon- en uitkeringsbeslag

Bij beslag op bepaalde periodieke inkomsten geldt de beslagvrije voet. Daarmee blijft een deel van het inkomen buiten het beslag.

De berekening daarvan is wettelijk geregeld en moet periodiek worden vastgesteld en waar nodig aangepast. Hiermee wordt beoogd het bestaansminimum beter te beschermen.

Bankbeslag

Ook bij beslag op een bankrekening van een natuurlijke persoon kan niet zonder meer het volledige tegoed worden getroffen.

Artikel 475a Rv kent hiervoor het beslagvrij bedrag. Het systeem verschilt van de beslagvrije voet bij loon of uitkering, maar heeft eveneens als doel dat een schuldenaar middelen beschikbaar houdt voor levensonderhoud.

Waarom een sociale aanpak ook financieel verstandig kan zijn

Maximale druk leidt niet automatisch tot maximale betaling.

Wanneer een betalingsregeling structureel onhaalbaar is, bestaat het risico dat betalingsproblemen verder oplopen. Extra kosten kunnen bovendien de ruimte verkleinen om de oorspronkelijke schuld af te lossen.

Bij problematische schulden kan uiteindelijk bijvoorbeeld een gemeentelijk schuldhulpverleningstraject of de Wet schuldsanering natuurlijke personen (Wsnp) aan de orde komen.

Sinds 1 juli 2023 duurt een Wsnp-traject in beginsel 18 maanden. De rechter kan afhankelijk van de omstandigheden een andere termijn bepalen. Na succesvolle afronding kan een schone lei volgen. Voor schuldeisers kan dit betekenen dat uiteindelijk slechts een gedeelte van de oorspronkelijke vordering wordt ontvangen.

Een tijdige, realistische betalingsoplossing kan daardoor niet alleen maatschappelijk, maar ook financieel rationeel zijn.

Digitalisering en sociale incasso

Digitalisering kan bijdragen aan een zorgvuldiger incassoproces. Denk bijvoorbeeld aan:

• betere en snellere informatievoorziening;
• digitale betaalmogelijkheden;
• online inzicht in openstaande posten en regelingen;
• tijdige signalering van betalingsachterstanden;
• ondersteuning bij correcte berekeningen en dossieropbouw.

Bij het gebruik van persoonsgegevens en data blijft zorgvuldigheid noodzakelijk. Incassodienstverlening vindt plaats binnen de kaders van onder meer de AVG en de Wki. Dat betekent dat gegevens niet onbeperkt kunnen worden verzameld of gebruikt en dat transparantie en noodzakelijkheid belangrijke uitgangspunten blijven.

Digitalisering kan sociale incasso dus ondersteunen, maar is geen vervanging voor een zorgvuldige individuele beoordeling.

Maatschappelijke ontwikkeling

De aandacht voor problematische schulden en het voorkomen van onnodige escalatie is de afgelopen jaren verder toegenomen.

Wetgeving rond de beslagvrije voet, vroegsignalering en de kwaliteit van incassodienstverlening laat zien dat niet alleen het recht op betaling centraal staat, maar ook de manier waarop dat recht wordt uitgeoefend.

De juridische mogelijkheden blijven bestaan. De wijze waarop zij worden ingezet, vraagt om zorgvuldigheid en maatwerk.

Praktische uitgangspunten voor sociale gerechtelijke incasso

Een sociale benadering kan onder meer bestaan uit:

1. duidelijke communicatie over de vordering, kosten en vervolgstappen;
2. haalbare betalingsregelingen waar dat mogelijk is;
3. correcte toepassing van de beslagvrije voet en het beslagvrij bedrag;
4. een bewuste afweging voordat ingrijpende executiemaatregelen worden ingezet;
5. het voorkomen van maatregelen waarvan kosten en negatieve gevolgen niet in verhouding staan tot het te verwachten resultaat;
6. tijdige verwijzing naar of samenwerking met schuldhulpverlening wanneer problematische schulden zichtbaar worden.

Sociale incasso betekent daarmee niet minder handhaving, maar zorgvuldiger handhaven.

Conclusie: kan gerechtelijke incasso sociaal zijn?

Ja. Gerechtelijke incasso en een sociale benadering sluiten elkaar niet uit.

De wet geeft schuldeisers mogelijkheden om betaling af te dwingen, maar stelt tegelijkertijd grenzen aan de manier waarop incasso en executie plaatsvinden. De beslagvrije voet, het beslagvrij bedrag, de regels over incassokosten, de Wet kwaliteit incassodienstverlening en het toezicht op gerechtsdeurwaarders en incassodienstverleners zijn daarvan voorbeelden.

Een sociale benadering binnen het incassoproces kan:

• bijdragen aan bescherming van het bestaansminimum;
• onnodige kosten voorkomen;
• de kans op duurzame betaling vergroten;
• escalatie van schulden beperken;
• zorgen voor een transparanter en zorgvuldiger proces.

De ontwikkeling binnen incasso gaat daarmee steeds meer richting juridisch correcte, transparante en proportionele uitvoering.

Wanneer een gerechtelijke procedure of executie noodzakelijk is, worden de formele juridische en ambtelijke handelingen uitgevoerd door de daarvoor bevoegde professionals, zoals een gerechtsdeurwaarder en – waar de procedure dat vereist – een advocaat.

Bronnen

• Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
• Burgerlijk Wetboek Boek 3 en Boek 6
• Wet kwaliteit incassodienstverlening
• Besluit kwaliteit incassodienstverlening
• Regeling kwaliteit incassodienstverlening
• Besluit vergoeding voor buitengerechtelijke incassokosten
• Wet vereenvoudiging beslagvrije voet, Stb. 2017, 110
• Gerechtsdeurwaarderswet
• Wet gemeentelijke schuldhulpverlening
• Besluit gemeentelijke schuldhulpverlening
• Faillissementswet, regeling Wsnp
• Bureau Financieel Toezicht
• Inspectie Justitie en Veiligheid
• Rechtspraak
• Rijksoverheid